Jak zostać dobrym akwarystą

Piotr Powązka, Aleksandra Kwaśniak
fot. Jacek Jabłoński

Planujemy zakup akwarium i jego miejsce w domu

Człowiek od tysięcy lat kształtuje środowisko swojego życia. Zamienia lasy w pola uprawne, buduje miasta, wydziera ziemi jej bogactwa naturalne. Coraz więcej czasu spędza w biurach, fabrykach i szkołach. Zamknięty w czterech ścianach i otoczony wytworami techniki. A przecież człowiek to część środowiska naturalnego dlatego wciąż odczuwamy ogromne pragnienie kontaktu z przyrodą. Otaczamy się pięknymi roślinami. W naszych domach mieszkają przeróżne zwierzęta: koty, psy, ptaki, chomiki coraz częściej gady i płazy. Poznajemy ich potrzeby, uczymy się je rozumieć w zamian za opiekę i delikatność zyskujemy przyjaźń.

Szczególną formą obcowania z przyrodą jest akwarium - fragment wodnego środowiska, które można stworzyć w domu, sali szkolnej lub biurze. Ryby, płazy czy też bezkręgowce takie jak ślimaki albo raki, co prawda nie dają się głaskać i przytulać, ale obserwacja ich życia i opieka nad nimi może przynieść akwaryście wiele satysfakcji oraz poszerzyć jego wiedzę z zakresu biologii, chemii, fizyki a nawet elektrotechniki.

Jeżeli używamy zwykłej szafki z płyty meblowej, to warto zapewnić dodatkowe wzmocnienie w jej środku w postaci podpórki.

Zanim wybierzesz się do sklepu zoologicznego w celu zakupy wymarzonych ryb i roślin wodnych usiądź wygodnie w domu i zastanów się, jakiego akwarium potrzebujesz, gdzie i na czym możesz go postawić. Weź pod uwagę, że do utrzymania ryb przy życiu będziesz potrzebował kilku urządzeń technicznych, co wiąże się z pewnymi kosztami. Następnie wybierz się do kilku dobrych sklepów zoologicznych, pytaj o wszystko sprzedawców, oglądaj akwaria i wyposażenie techniczne, ale nie kupuj od razu. Szukaj informacji w czasopismach poświęconych zwierzętom, specjalistycznych książkach i w Internecie. Im większą wiedzę posiądziesz tym mniej popełnisz błędów, których skutkiem często jest śmierć twoich małych i delikatnych "rybich pupili".

Najwygodniejszym i zarazem najtańszym rozwiązaniem są akwaria prostokątne. Na zdjęciu akwarium przygotowane do zalania, obok plastikowa pokrywa i filtr kubełkowy.

Podstawową rzeczą, którą należy rozważyć to miejsce, w którym stanie akwarium. O lokalizacji powinna zadecydować nie tylko estetyka, ale również wymagania życiowe ryb i roślin oraz względy praktyczne i bezpieczeństwo. Pamiętaj, że funkcjonującego już akwarium nie da się przenieść w inne miejsce bez uprzedniego wypompowania wody. Poniżej znajdziesz praktyczne wskazówki, które pomogą Ci w wyborze odpowiedniego miejsca.

Unikaj miejsc zbyt blisko drzwi i miejsc gdzie występuje duże natężenie ruchu. Kiepskim rozwiązaniem będzie ustawienie akwarium np. w przedpokoju, gdyż gwałtowne ruchy wchodzących i wychodzących z mieszkania osób są stresujące dla wielu gatunków ryb. Ponadto akwarium będzie bardziej narażone na uderzenie przypadkowym przedmiotem. Zbyt bliskie sąsiedztwo drzwi również może być przyczyną wypadku np. stłuczenie szyby klamką. Ustawienie akwarium w takich niebezpiecznych miejscach naraża Cię nie tylko na straty finansowe, kłopoty z zalanym mieszkaniem, ale również na śmierć podopiecznych.

Unikaj miejsc oświetlonych przez większość dnia promieniami słońca. Wiele gatunków ryb lubi jak przez 2-3 godziny, zwłaszcza rano, akwarium jest oświetlane przez słońce, które powoduje, że łuski ryb lśnią wszystkimi kolorami tęczy, a samczyki wykonują swoje tańce przed zauroczonymi samiczkami. Jednak akwarium ustawione w miejscu gdzie słońce dociera przez większą część dnia np. parapet okienny - to przede wszystkim kłopoty dla akwarysty. Problemem w takim miejscu będzie silny rozwój glonów - zwykle trudnych do zlikwidowania. Słońce będzie powodowało również duże zmiany temperatury w ciągu dnia, a w upalne dni rybom będzie po prostu za gorąco. Poza tym nie będziemy mogli otworzyć i umyć okna bez przenoszenia akwarium. Dla początkującego akwarysty najlepsze będzie miejsce, do którego nie docierają bezpośrednie promienie słoneczne. Dlaczego? Ponieważ głównym problemem w pierwszym akwarium są glony i to one najczęściej zniechęcają do tego hobby, a słońce sprzyja ich rozwojowi.

Dobrze zastanów się nad wysokością szafki. Najlepsza wysokość to taka, która zapewni bezproblemowe podziwianie podwodnego świata, (jeśli usiądziesz np. na kanapie to akwarium powinno znajdować się na linii twojego wzroku). Należy wziąć pod uwagę dostęp do akwarium podczas czynności pielęgnacyjnych. Jeśli górna krawędź akwarium będzie za wysoko, wówczas pojawi się problem np. z wyjmowaniem kamieni z dna, czyszczeniem szyb itp. Stosowanie w takich sytuacjach stołka może skończyć się upadkiem lub też przewróceniem akwarium w momencie utraty równowagi. Jednocześnie zbiornik nie może być zbyt nisko, gdyż przy pracach porządkowych nabawimy się bólu pleców, również obserwacja życia w akwarium będzie utrudniona. Górna krawędź akwarium stojącego na stelażu lub szafce powinna sięgać do wysokości połowy klatki piersiowej.

W przypadku dużych zbiorników najlepszym rozwiązaniem będzie zrobienie wytrzymałego, stalowego stelaża lub wzmocnionej szafki. Podkładki ze styropianu ochronią dno akwarium przed pęknięciem.

Zamawiając zbiornik w sklepie na określony wymiar lub kupując gotowy, przyjrzyj się dokładnie jego wykonaniu. Zwróć szczególną uwagę na spoiwa łączące poszczególne szyby.

Jeżeli chcesz umieścić akwarium we wnęce zaplanuj wystarczającą ilość przestrzeni nad zbiornikiem tak, aby móc spokojnie operować ręką podczas sprzątania w akwarium, wyławiania ryb, wyjmowania lub wkładania dekoracji. Będziesz potrzebować ok. 25 - 30 cm wolnego miejsca nad akwarium.

Ustalając miejsce dla swojego akwarium pamiętaj o dostępie do wody i prądu. Odległość od źródła wody w mieszkaniu znajdującym się w bloku ma drugorzędne znaczenie ze względu na małe odległości. Problem pojawia się, gdy mieszkamy w domku jednorodzinnym i przychodzi dzień częściowej podmiany wody. Okazuje się wtedy, że jeśli kuchnia lub łazienka jest na parterze, a akwarium na poddaszu, po drodze zostawiamy kałuże wody, a długa droga jaką trzeba pokonać z ciężkimi wiadrami wody na dłuższą metę może okazać się bardzo męcząca i zniechęcić do opieki nad akwarium.

Wybierałeś już miejsce dla swojego akwarium, teraz musisz zastanowić się na czym je postawić. Szafka lub stelaż, na który się zdecydujesz musi być wytrzymały i stabilny - odporny na zginanie i deformację. Wbrew pozorom niewielki, bo 50 litrowy zbiornik razem z wodą, podłożem i filtrem waży ok. 70 kg. Używając zwykłej szafki np. fragmentu meblościanki, zapewnij dodatkowe wzmocnienie w jej środku w postaci podpórki. Nigdy nie próbuj ustawić akwarium na szafce z kółkami. W przypadku dużych zbiorników najlepszym rozwiązaniem będzie zrobienie wytrzymałego stalowego stelaża lub wzmocnionej szafki wraz z miejscem na pokarmy, przewody gumowe oraz inne drobne akcesoria, których z czasem będzie coraz więcej. Nigdy nie ustawiaj akwarium bezpośrednio na szafce. Jako miękkiej podkładki możesz użyć płyty styropianowej, korkowej, wykładziny lub podobnej elastycznej. Taka podkładka zmniejsza ryzyko pęknięcia dna akwarium.

Podczas rozważań na temat gdzie i na czym postawić akwarium, automatycznie pojawia się pytanie jak duże akwarium kupić, jakiego kształtu powinno być i na co zwrócić uwagę przy jego kupnie

Dla początkujących sugerujemy zbiornik nie mniejszy niż 50 - 70 litrów. Mniejsze akwarium nie jest wskazane, gdyż wkrótce nie pomieści tych wszystkich pięknych ryb, które będziesz chciał kupić. Sam zobaczysz, że jak złapiesz akwarystycznego bakcyla to jedno akwarium wkrótce Ci nie wystarczy. Jeżeli możesz to kup akwarium 100 lub 200 litrowe, co prawda to znacznie większy koszt jednak Twoi podopieczni z całą pewnością to docenią. Będziesz mógł również zakupić ryby, które osiągają większe rozmiary. W żadnym wypadku nie decyduj się na szklaną kulę! Po pierwsze, dlatego że jej pojemność jest bardzo mała, najczęściej nieprzekraczająca 10 litrów. Trudno w kuli zainstalować grzałkę, filtr i oświetlenie. Nie ma miejsca na urządzenie przytulnych schronień, w których spłoszona ryba mogłaby się ukryć. Mała objętość sprzyja szybkiemu brudzeniu się wody, przez co skazujemy siebie a przede wszystkim ryby na ciągłe kłopoty. W kuli nigdy nie ustali się tzw. równowaga biologiczna, dzięki której ryby i rośliny dobrze się czują i są zdrowe. Dla popularnej złotej rybki kula to stanowczo za małe mieszkanie.

Do akwarium o standardowych wymiarach łatwo dokupić odpowiednią szafkę i pokrywę.

Bardzo ważną kwestią jest odpowiedź na pytanie: Ile ryb można wpuścić do akwarium? Generalna zasada głosi, aby na 1 cm długości ryby, przypadał 1 litr wody. Jeżeli więc już wiesz, jakie ryby chcesz hodować rozważ również ich wymagania, co do wielkości zbiornika, aby nie kupić zbyt małego. Pamiętaj ryby agresywne, które wyznaczają i bronią swoich rewirów wymagają więcej miejsca niż spokojne ryby stadne.

Kupić gotowe akwarium czy zamówić na wymiar? Jeśli chcesz postawić akwarium na stelażu bądź przystosowanej do tego celu szafce, lepiej wybierz akwarium o wymiarach standardowych, czyli takich, jakie dostępne są bezpośrednio w sklepach. Dzięki temu nie będziesz miał problemu z kupnem szafki i pokrywy. Nie zawsze jednak miejsce, jakim dysponujemy daje możliwość kupna standardowego akwarium. Zamówienie zbiornika na wymiar w przypadku decyzji o wstawieniu akwarium do wnęki np. meblościanki jest oczywiste. W tym przypadku rozwiązaniem jest przykrycie akwarium szybami lub wykonanie pokrywy samodzielnie.

Kształt akwarium również może okazać się trudnym wyborem. W handlu dostępne są różne wymiary jak i kształty zbiorników. Począwszy od najprostszych prostopadłościanów przez trójkątne tzw. narożne, a na ośmiokątnych skończywszy. Bardzo popularne są akwaria panoramiczne z wypukłą przednią szybą, która niestety zniekształca obraz podwodnego krajobrazu, stwarza też problemy przy czyszczeniu z osadzających się na niej glonów. Najwygodniejszym i zarazem najtańszym rozwiązaniem są akwaria prostokątne. Dużo łatwiej jest dobrać do niech pokrywę, a nawet zrobienie jej na zamówienie kosztuje mniej niż specjalnych pokryw profilowanych.

Materiał, z którego zrobiony jest zbiornik to najczęściej odpowiedniej grubości szkło sklejone specjalnym silikonem akwarystycznym. W sprzedaży spotyka się także akwaria z tworzywa sztucznego, które co prawda są bardziej odporne na uderzenia i pęknięcia, lecz z drugiej strony bardziej narażone na porysowanie. Sugerujemy, zatem wybór akwariów szklanych. Zamawiając zbiornik w sklepie na określony wymiar lub kupując gotowy, przyjrzyj się dokładnie jego wykonaniu. Zwróć szczególną uwagę na spoiwa łączące poszczególne szyby. Muszą być gładko położone i nie zbyt grube. Przyjrzyj się czy nie ma w nich pęcherzyków powietrza, gdyż grozi to rozszczelnieniem. Obejrzyj dokładnie szyby czy nie ma na nich zarysowań - z czasem takie rysy mogą, (ale nie muszą) stać się przyczyną pęknięcia akwarium.

Jaką pokrywę wybrać? Kupić czy zrobić samemu? Na rynku dostępnych jest wiele modeli począwszy od najpopularniejszych plastikowych poprzez aluminiowe, szklane i drewniane. Gotowa pokrywa jest często droższa od samego akwarium. Można jednak wykonać ją samodzielnie. Pomocny może być tato, wujek lub starszy kolega znający się na instalacji elektrycznej i majsterkowaniu. Decydując się na gotową pokrywę zwróć uwagę czy ma ona odpowiednio ukształtowane miejsca na kable zasilające filtry i grzałki w prąd, a także w przypadku filtrów zewnętrznych miejsce na rury zasysające i doprowadzające wodę do akwarium. Gdy chcesz zastosować filtr przelewowy tzw. kaskadowy, zwróć uwagę czy jest możliwość jego instalacji. Jeśli nie (a tak jest najczęściej) to będziesz musiał wyciąć taki otwór. W przypadku pokryw robionych na zamówienie zapytaj o liczbę świetlówek, które można w niej zainstalować. Zwyczajowo pokrywy standardowe dla zbiornika 50 litrowego mają miejsce tylko dla jednej świetlówki, co może się okazać niewystarczające, gdy będziesz chciał stworzyć podwodny ogród. Do świetlówek wrócimy jeszcze w jednym z kolejnych artykułów. Jeżeli zdecydujesz się na wykonanie pokrywy to najlepiej wykorzystać tzw. spienione PCV lub drewno. Ten ostatni materiał wymaga jednak zabezpieczenia przed wilgocią. Przy zakładaniu instalacji elektrycznej pamiętaj o jej zabezpieczeniu przed kontaktem z wodą. W sprzedaży są specjalne oprawki bryzgoszczelne do świetlówek. Zadbaj także o otwór, przez który będziesz karmił ryby. Jeśli zaprojektowane otwory nie będą odpowiednio duże musisz liczyć się z koniecznością zdejmowania pokrywy podczas prowadzenia prac pielęgnacyjnych w akwarium. W przypadku pokryw standardowych to dość powszechny problem.

Wata perlanowa - popularny wkład do filtrów kaskadowych i zewnętrznych

Torf, specjalny wkład do filtrów, lekko zakwaszajšcy wodę i nadajšcy jej bršzowe zabarwienie.

Zamknięty wycinek środowiska jakim jest akwarium nie może funkcjonować bez odpowiedniego wyposażenia technicznego. Zacznijmy od serca akwarium - filtra. Do akwarium o objętości 50 - 70 litrów w zupełności wystarczy dobry filtr wewnętrzny wyposażony w specjalną gąbkę, która pełni funkcję filtra biologicznego i mechanicznego. W filtrze biologicznym rozwijają się bardzo pożyteczne bakterie, które oczyszczają wodę z niebezpiecznych dla ryb związków azotu (azotynów i jonów amonowych). Pamiętaj, że te bakterie do życia potrzebują tlenu, dlatego niedopuszczalne jest wyłączanie filtra na noc. Tak długi brak tlenu w filtrze spowoduje nie tylko śmierć pożytecznych bakterii ale też powstanie wielu bardzo toksycznych dla ryb związków, które po ponownym uruchomienie filtra dostaną się do akwarium i zatrują ryby. Filtr mechaniczny oczyszcza wodę akwarium z drobnej zawiesiny, która się w niej unosi oraz odchodów ryb i nie zjedzonego pokarmu. W przypadku niewielkiego akwarium filtr wewnętrzny pełnił funkcję zarówno filtra biologicznego jak i mechanicznego. Dlatego należy płukać gąbkę możliwie jak najrzadziej i tylko w wodzie pobranej wcześniej z akwarium lub w ostateczności pod chłodną wodą bieżącą. Takie postępowanie wynika z faktu, że filtr zamieszkują wcześniej wspomniane bakterie, które łatwo zabić gorącą i chlorowaną wodą. Rozwój tych bakterii na gąbce filtra trwa ok. 3-4 tygodni. Dlatego w celu utrzymania równowagi biologicznej w akwarium należy dbać aby bakterie w filtrze miały jak najlepsze warunki życia i chronić je podczas okresowego czyszczenia filtra. Bez nich w wodzie wzrasta stężenie toksycznych dla ryb związków azotu (amoniaku i azotynów).

Filtr wewnętrzny z gąbką jako materiałem filtracyjnym

Innym ciekawym typem filtra jest filtr kaskadowy (przelewowy). Zapewnia dobrą filtrację, a przy tym jego czyszczenie nie wymaga zanurzania rąk w akwarium. Umożliwia też wykorzystanie szerszej gamy materiałów filtracyjnych niż większość filtrów wewnętrznych. Materiałem filtracyjnym może być gąbka, wata perlanowa, wkłady ceramiczne lub w specjalnych przypadkach torf lub węgiel aktywny. Dużą zaletą tych filtrów jest bardzo cicha praca. Natomiast pewną niedogodnością jest konieczność wycięcia otworu w gotowej pokrywie, mimo to polecamy go do niewielkich zbiorników lub jako drugi filtr do większych akwariów. W przypadku podjęcia decyzji o zakupie dużego zbiornika (np. 200 litrowego) najlepszym rozwiązaniem będzie zastosowanie filtra zewnętrznego (kubełkowego), aczkolwiek w przypadku dobrych markowych filtrów jest to rozwiązanie bardzo kosztowne. Na filtrze nie warto jednak oszczędzać, ponieważ jest to newralgiczny punkt akwarium. Jego awaria, a tym samym brak filtracji w wielu przypadkach oznaczać może śmierć podopiecznych. Przy wyborze filtra należy zwrócić uwagę na wielkość przepływu wody i objętość akwarium do jakiego dany model jest zalecany. Wybierz filtr przeznaczony do większego akwarium niż posiadasz, nie obawiaj się silnego prądu wody, gdyż większość modeli ma możliwość regulacji jej przepływu.

filtr zewnętrzny - kubełkowy

W większych akwariach najlepiej stosować dwa filtry wewnętrzny, który będzie pracował jako filtr mechaniczny i filtr kubełkowy lub kaskadowy, który będzie pełnił funkcę filtra biologicznego. Wtedy filtr wewnętrzny możesz czyścić raz w tygodniu (jeżeli jest to konieczne) podczas podmiany wody bez obaw o zakłócenie równowagi w akwarium. Bakterie bezpiecznie żyją w filtrze zewnętrznym, który należy płukać raz na kilka miesięcy.

Wybór grzałki również może nastręczać początkującemu akwaryście sporo problemów. Najkorzystniej ze względów praktycznych wypadają grzałki z termostatem. Tu również proponujemy by wydać nieco więcej na markowe produkty, gdyż awaria termostatu może spowodować przegrzanie wody ze szkodą dla ryb. Dobrym rozwiązaniem jest także kupno grzałki i osobno termostatu. Wielu akwarystów uważa taki układ za mniej awaryjny. Pozostaje jeszcze kwestia wyboru mocy grzałki. Moc grzałki powinna mieć w przybliżeniu wartość zbliżoną do pojemność zbiornika lub nieco większą. Zależy to w dużej mierze od temperatury pomieszczenia, w którym stoi akwarium. Dla zbiornika 50 litrowego wystarczająca będzie grzałka z termostatem o mocy 50 lub 75 W. Przy pomocy Tabeli 1 możesz łatwo dobrać moc grzałki dla swojego akwarium. Pamiętaj, że najczęściej grzałki ulegają uszkodzeniu podczas spuszczania wody z akwarium, kiedy wystają ponad poziom wody i nadal są włączone do prądu.

Powietrze do akwarium może doprowadzać napowietrzasz, popularny brzęczyk. Jednak nie jest to konieczne, ponieważ wiele filtrów wewnętrznych i kubełkowych posiada integralny system napowietrzania. Brzęczyk może jednak pełnić rolę zabezpieczenia na wypadek awarii filtra. Z brzęczykiem za pomocą wężyka połączony jest tzw. kamień napowietrzający jego kształt i wielkość są bardzo różne. To dzięki niemu tłoczone powietrze rozdrabniane jest na pęcherzyki. Im drobniejsze tym lepsze jest natlenienie wody.

Nieodzownym wyposażeniem akwarium jest również oświetlenie, ale temu zagadnieniu poświęcimy osobny artykuł. Z drobniejszych rzeczy, które z pewnością przydadzą się w utrzymaniu akwarium to termometr, siatka i wąż do spuszczania i nalewania wody oraz odmulacz. Jeżeli będziesz miał więcej akwariów każde z nich powinno mieć przypisaną siatkę i wąż, w ten sposób zmniejsza się ryzyko przeniesienia ewentualnej choroby z jednego akwarium do drugiego.

Dodatkiem może nie tyle obowiązkowym, co ze względów estetycznych pożądanym, jest tło. Najprostszym sposobem jest przyklejenie do tylnej szyby gotowego tła imitującego biotop, co jednak nie nadaje akwarium naturalnego wyglądu. Nieco lepszym wyjściem jest przyklejenie do tylnej szyby samoprzylepnej foli PCV w kolorze czarnym lub niebieskim. Ciekawy efekt wizualny stwarza tło zewnętrzne wykonane ze styropianu. Fakturę przypominającą skały można mu nadać posługując się opalarką lub po prostu zapalniczką (Ostrożnie!). Następnie styropian należy pomalować, najlepiej na ciemny kolor. Dla majsterkowiczów z artystyczną smykałką ciekawym rozwiązaniem będzie tło w postaci skrzynki w którą wkleja się kawałki drewna, wysuszonego torfu, kamyki itp. Razem daje to bardzo realistyczny efekt. Musimy w tym przypadku pamiętać, aby pozostawić właściwą ilość miejsca za akwarium. Producenci sprzętu akwarystycznego mają w swojej ofercie także gotowe wewnętrzne tła strukturalne o wymiarach odpowiednich dla akwariów standardowych. Tło nadaje akwarium bardziej naturalny wygląd, przesłania zwykle kable widoczne za tylną szybą lub wzorzystą tapetę. Ryby czują się lepiej mając "za plecami" ciemne bezpieczne miejsce, gdzie mogą się schronić gdy jakiś gwałtowny ruch je spłoszy.

Bajecznie kolorowy podwodny świat, który można stworzyć w swoim domu, biurze lub szkole.